چرا دارو گران و کمیاب شد؟ روایت سازمان غذا و دارو از بحران نقدینگی

رئیس سازمان غذا و دارو با اشاره به طلب ۲۰۰ هزار میلیارد تومانی صنعت دارو از دولت، مراکز درمانی و بخش خصوصی، کمبود نقدینگی را یکی از مهم‌ترین مشکلات زنجیره تأمین دارو اعلام کرد؛ هم‌زمان کاهش ذخایر برخی اقلام، تأخیر در انتقال ارز و افزایش شدید هزینه‌های تولید و حمل‌ونقل، فشار بر بازار دارویی کشور را افزایش داده است.

به گزارش انرژی گویا، وضعیت تأمین دارو در ماه‌های اخیر تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل از جمله کمبود نقدینگی، مشکلات انتقال ارز، افزایش هزینه‌های تولید، رشد هزینه حمل‌ونقل و تأخیر در پرداخت مطالبات شرکت‌های دارویی قرار گرفته است.

مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، مهم‌ترین مشکل فعلی صنعت دارو را کمبود نقدینگی دانسته و اعلام کرده است که مجموع مطالبات صنعت دارو از دولت، مراکز درمانی و بخش خصوصی به حدود ۲۰۰ هزار میلیارد تومان رسیده است.

بر اساس توضیحات وی، حدود ۱۴۰ هزار میلیارد تومان از این رقم مربوط به بدهی مراکز درمانی و بخش خصوصی به صنعت داروست که بخشی از آن نیز به تأخیر شرکت‌های بیمه‌گر در پرداخت مطالبات مراکز درمانی بازمی‌گردد.

کاهش ذخایر دارویی و افزایش اقلام در معرض کمبود

هم‌زمان با تشدید مشکلات مالی صنعت دارو، میزان ذخیره برخی اقلام دارویی نیز کاهش یافته است.

اکبر عبداللهی‌اصل، مدیرکل داروی سازمان غذا و دارو، در گزارشی که به کمیسیون بهداشت و درمان مجلس ارائه کرده، از کمبود ۸۵ قلم از میان حدود ۷۰۰ قلم داروی ضروری و حیاتی خبر داده است.

در این گزارش تأکید شده که علاوه بر افزایش چندبرابری برخی هزینه‌های تولید، کاهش ذخایر دارویی نیز به یک نگرانی جدی تبدیل شده است. تعداد داروهایی که موجودی آنها به کمتر از یک، دو و سه ماه رسیده، افزایش پیدا کرده و همین مسئله احتمال شکل‌گیری کمبودهای گسترده‌تر را بالا برده است.

عبداللهی‌اصل همچنین درباره آمار مطرح‌شده از کمبود حدود هزار قلم دارو توضیح داده است که این عدد شامل داروهایی می‌شود که موجودی آنها کمتر از سه ماه است و در نظام پایش دارویی کشور در گروه اقلام مستعد کمبود قرار می‌گیرند.

هزینه تولید دارو چند برابر شده است

یکی دیگر از عوامل فشار بر صنعت دارو، افزایش قابل توجه هزینه‌های تولید است.

بر اساس گزارشی که مدیرکل داروی سازمان غذا و دارو ارائه کرده، حتی بدون در نظر گرفتن هزینه ماده مؤثره دارویی، هزینه‌های مربوط به بسته‌بندی، تبدیل، امور مالی، اداری و سایر هزینه‌های ریالی رشد قابل توجهی داشته است.

برای نمونه، هزینه تمام‌شده تولید یک آمپول که در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۰ هزار تومان برآورد شده بود، تنها با در نظر گرفتن افزایش هزینه‌های جانبی می‌تواند به حدود ۴۵ هزار تومان برسد. این محاسبه در حالی انجام شده که هزینه ماده اولیه و ارز مورد نیاز برای آن در نظر گرفته نشده است.

هزینه تولید جعبه، شیشه، درپوش، بسته‌بندی و سایر اقلام مورد استفاده در تولید دارو نیز افزایش یافته و به گفته مسئولان سازمان غذا و دارو، این روند فشار بیشتری بر تولیدکنندگان وارد کرده است.

تأخیر شش‌ماهه در انتقال ارز و اثر آن بر کمبود دارو

پیرصالحی در جدیدترین اظهارات خود درباره دلایل کمبود دارو، تأخیر طولانی در انتقال ارز را یکی از عوامل اصلی کمبودهای مشاهده‌شده در فروردین و اردیبهشت امسال عنوان کرده است.

به گفته رئیس سازمان غذا و دارو، صنعت دارو سال گذشته نیز با مشکلات مشابهی مواجه بود و اختلال در انتقال ارز به شرکت‌های خارجی باعث شد آثار این مشکل در ماه‌های پایانی سال و سپس در فروردین و اردیبهشت امسال نمایان شود.

وی توضیح داده است که بانک مرکزی منابع لازم را تأمین کرده و شرکت‌های دارویی نیز ریال مورد نیاز را پرداخت کرده بودند، اما مشکل اصلی در انتقال منابع مالی به طرف‌های خارجی ایجاد شد.

بر اساس توضیحات پیرصالحی، در مقطعی انتقال ارز برای یک تا دو ماه تقریباً متوقف شد و طی چهار ماه بعد نیز با سرعت بسیار پایینی انجام گرفت. در نتیجه، بخشی از ارزهایی که شرکت‌های دارویی از چند ماه قبل برای آن تأمین مالی کرده بودند، با تأخیر به مقصد رسید.

این تأخیر در نهایت بر واردات مواد اولیه، تولید داخلی، واردات داروهای ساخته‌شده و توزیع دارو در بازار اثر گذاشت.

چرا قیمت برخی داروها چند برابر شده است؟

رئیس سازمان غذا و دارو میانگین افزایش قیمت دارو را حدود ۶۸ درصد اعلام کرده است. با این حال، داروهایی که از دریافت ارز ترجیحی خارج شده‌اند، افزایش قیمت بسیار بیشتری را تجربه کرده‌اند و در برخی موارد رشد قیمت آنها از صفر تا ۲۰۰ درصد و حتی چهار برابر گزارش شده است.

به گفته پیرصالحی، محدودیت‌های بانکی، ارزی و حمل‌ونقل باعث شده تأمین برخی داروهای حیاتی از مسیرهای جایگزین انجام شود. این مسیرها در بعضی موارد هزینه تأمین دارو را به حدود هفت تا هشت برابر حالت معمول افزایش داده‌اند.

افزایش هزینه حمل‌ونقل نیز فشار دیگری بر قیمت تمام‌شده دارو وارد کرده است. برای نمونه، هزینه حمل یک کانتینر به ایران که پیش از این حدود دو تا سه هزار دلار بود، در برخی موارد به ۳۰ هزار دلار رسیده است.

از سوی دیگر، هزینه مواد اولیه و محصولات جانبی نیز در سطح جهانی افزایش پیدا کرده است. افزایش قیمت انرژی و مواد پتروشیمی، هزینه تولید و بسته‌بندی دارو و تجهیزات پزشکی را بالا برده است.

سهم ارز دارو چقدر است؟

پیرصالحی درباره منابع ارزی مورد نیاز حوزه دارو و تجهیزات پزشکی نیز اعلام کرده است که در سال‌های گذشته معمولاً حدود پنج میلیارد دلار سهمیه ارزی برای این حوزه تعیین می‌شد، اما در پایان سال کمتر از ۴.۵ میلیارد دلار آن محقق می‌شد.

برای سال جاری، سهمیه ارزی حدود ۴.۵ میلیارد دلار تعیین شده است، اما سازمان غذا و دارو به دنبال افزایش آن به بیش از پنج میلیارد دلار برای جبران عقب‌افتادگی سال‌های گذشته است.

به گفته وی، حدود ۶۰۰ میلیون دلار عقب‌افتادگی ارزی در دو سال گذشته وجود داشته و تلاش شده با هماهنگی سازمان برنامه و بانک مرکزی، بخش بیشتری از منابع ارزی در ماه‌های ابتدایی سال اختصاص پیدا کند.

تا زمان ارائه این توضیحات، حدود یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار ارز ترجیحی پرداخت شده و پیش‌بینی شده بود حدود ۲۵۰ میلیون دلار دیگر نیز در روزهای بعد اختصاص پیدا کند.

در بخش ارز غیرترجیحی نیز حدود ۸۰۰ تا ۸۵۰ میلیون دلار برای شرکت‌های دارویی تخصیص یافته که حدود ۶۵۰ میلیون دلار آن در چهار ماه نخست سال خریداری شده است. با این حال، شرکت‌های دارویی همچنان به دلیل کمبود نقدینگی برای تأمین ارز غیرترجیحی با مشکل مواجه هستند.

بدهی بیمه‌ها؛ حلقه دیگری از بحران نقدینگی دارو

یکی دیگر از مشکلات مهم زنجیره تأمین دارو، تأخیر در پرداخت مطالبات داروخانه‌ها و مراکز درمانی است.

به گفته رئیس سازمان غذا و دارو، پرداخت بدهی سازمان بیمه سلامت به داروخانه‌ها با تأخیر قابل توجه مواجه شده و این مسئله فشار مالی را از داروخانه‌ها به شرکت‌های پخش و سپس تولیدکنندگان منتقل می‌کند.

در چنین شرایطی، کمبود نقدینگی تنها یک مشکل مالی برای شرکت‌ها نیست و می‌تواند در نهایت به کاهش تولید، تأخیر در تأمین مواد اولیه و افزایش احتمال کمبود برخی داروها در بازار منجر شود.

مشکلات حمل‌ونقل و توقف مواد اولیه دارویی

پیرصالحی همچنین از ادامه برخی محدودیت‌های حمل‌ونقل خبر داده است. به گفته وی، بخشی از مواد اولیه داروهای اعصاب و روان و برخی واکسن‌ها از هند تأمین می‌شود و مشکلات حمل‌ونقل موجب شده بخشی از محموله‌ها هنوز به کشور نرسد.

بر اساس توضیحات ارائه‌شده، حدود ۱۰۰ تن ماده اولیه دارویی از زمان جنگ در منطقه جبل‌علی امارات باقی مانده و بخشی دیگر از محموله‌ها نیز در بندر کراچی متوقف شده است.

وزارت راه، گمرک، بانک مرکزی و سایر دستگاه‌ها برای رفع این موانع در حال همکاری هستند، اما ادامه این محدودیت‌ها می‌تواند روند تأمین برخی اقلام دارویی را طولانی‌تر کند.

چرا قیمت دارو باید افزایش پیدا کند؟

رئیس سازمان غذا و دارو معتقد است در شرایطی که هزینه مواد اولیه، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و سایر نهاده‌های تولید افزایش پیدا کرده، قیمت برخی داروها نیز باید متناسب با هزینه واقعی تولید اصلاح شود.

پیرصالحی پیش‌تر با اشاره به نمونه‌ای از داروهای تولید داخل گفته بود قیمت محاسباتی هر قرص کلومی‌پرامین حدود ۲۶۰۰ تومان تعیین شده، در حالی که تولیدکننده اعلام کرده برای ادامه تولید به قیمت حدود ۵۰۰۰ تومان نیاز دارد.

به گفته وی، اگر قیمت یک داروی داخلی پایین‌تر از هزینه واقعی تولید تعیین شود، ادامه تولید پایدار آن با مشکل مواجه خواهد شد؛ در حالی که ممکن است نمونه خارجی همان دارو با چندین برابر قیمت وارد شود و هزینه آن مستقیماً بر دوش بیمار قرار گیرد.

در مجموع، صنعت دارو در شرایطی با مشکل نقدینگی، کاهش ذخایر، تأخیر در انتقال ارز، افزایش هزینه تولید و اختلال در حمل‌ونقل مواجه است که پرداخت منظم مطالبات بیمه‌ای و تأمین به‌موقع ارز می‌تواند نقش مهمی در کاهش فشار بر زنجیره تأمین دارو داشته باشد.