اوپک در شصت‌وشش‌سالگی؛ از تأسیس در بغداد تا نقش‌آفرینی در بازار جهانی نفت

سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) که در سپتامبر سال ۱۹۶۰ میلادی توسط پنج کشور نفت‌خیز ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا در بغداد بنیان‌گذاری شد، اکنون شصت‌وشش سال از آغاز فعالیت خود را پشت سر می‌گذارد. این سازمان از همان ابتدا با هدف هماهنگ‌سازی سیاست‌های نفتی اعضا، دفاع از منافع کشورهای تولیدکننده و ایجاد ثبات در بازار جهانی نفت شکل گرفت و در طول دهه‌های گذشته به یکی از بازیگران کلیدی صنعت انرژی تبدیل شده است.

به گزارش انرژی گویا، نشست تاریخی تأسیس اوپک که از ۱۰ تا ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۰ در سالن الشعب بغداد برگزار شد، نقطه آغاز مسیری بود که قدرت کشورهای تولیدکننده نفت را در برابر شرکت‌های بزرگ بین‌المللی افزایش داد. در آن زمان، صنعت نفت کشورهای مؤسس عمدتاً در کنترل شرکت‌های خارجی بود و نقش دولت‌های تولیدکننده در تعیین قیمت و نحوه تولید نفت محدود بود. ساختمان دبیرخانه اوپک ابتدا در ژنو مستقر شد و در سال ۱۹۶۵ به وین انتقال یافت که تاکنون مقر دائمی این سازمان باقی مانده است.

یکی از نقاط عطف مهم تاریخ اوپک، دهه ۱۹۷۰ بود؛ زمانی که با ملی‌شدن تدریجی صنایع نفتی و تحولات ژئوپلیتیک، قدرت این سازمان به‌طور چشمگیری افزایش یافت. بحران نفتی ۱۹۷۳ و تحریم نفتی کشورهای عربی علیه برخی کشورهای غربی، جهش قیمت نفت و توجه جهانی به قدرت تولیدکنندگان را به همراه داشت. با این حال، دهه ۱۹۸۰ با رشد تولید خارج از اوپک و کاهش تقاضا، چالش‌های جدی برای این سازمان ایجاد کرد. سقوط قیمت نفت در سال ۱۹۸۶ نشان داد که حتی ذخایر عظیم نفتی نیز نمی‌توانند به‌طور کامل تحولات بازار را کنترل کنند.

در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰، اوپک با بحران‌هایی نظیر جنگ خلیج فارس و نوسانات تقاضا مواجه شد. اما ظهور نفت شیل در آمریکا از سال ۲۰۱۴ و کاهش شدید قیمت‌ها، یکی از جدی‌ترین آزمون‌های تاریخ این سازمان بود. این شرایط در نهایت منجر به شکل‌گیری ائتلاف «اوپک‌پلاس» در سال ۲۰۱۶ شد که همکاری میان اعضای اوپک و تولیدکنندگان غیرعضو را تقویت کرد. این ائتلاف به‌ویژه در واکنش به بحران ناشی از همه‌گیری کووید-۱۹ در سال ۲۰۲۰ نقش کلیدی ایفا کرد و با اجرای بزرگ‌ترین برنامه کاهش تولید تاریخ نفت، از فروپاشی بازار جلوگیری کرد.

اوپک امروز با ۱۱ عضو شامل ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی، ونزوئلا، لیبی، الجزایر، نیجریه، گابن، جمهوری کنگو و گینه استوایی همچنان یکی از بازیگران مهم بازار جهانی محسوب می‌شود. در سال ۲۰۲۵، اعضای این سازمان به‌طور میانگین روزانه ۱۹ میلیون و ۸۵۰ هزار بشکه نفت خام صادر کردند که بخش عمده‌ای از آن به بازارهای آسیایی اختصاص یافت. با وجود کاهش نسبی سهم اوپک در تولید جهانی، این سازمان همچنان نقش مهمی در مدیریت بحران‌ها، ثبات بازار و امنیت انرژی ایفا می‌کند.

میراث ۶۶ ساله اوپک شامل انتقال قدرت تصمیم‌گیری به کشورهای تولیدکننده، نقش‌آفرینی در بحران‌های جهانی و ایجاد سازوکارهای همکاری با دیگر تولیدکنندگان است. آینده این سازمان به توانایی آن در انطباق با تحولات ژئوپلیتیک، گذار انرژی و رشد انرژی‌های تجدیدپذیر بستگی دارد؛ عواملی که تأثیر مستقیمی بر جایگاه نفت در اقتصاد جهانی خواهند داشت.